چگونه به کودک پاداش دهیم؟ اصول صحیح تشویق و تقویت رفتارهای مثبت

آنچه در این متن می‌خوانیم:

• مقدمه

1. انتخاب پاداش مناسب برای کودک
2. تغییر رفتار کودک نیازمند زمان است
3. جمع‌بندی

مقدمه

پاداش برای رفتار مطلوب، یک تقویت‌کننده محسوب می‌شود. کودک نسبت به کاری که انجام داده احساس خوبی پیدا می‌کند و در نتیجه، تمایل بیشتری برای تکرار آن رفتار خواهد داشت.

یک تقویت‌کننده می‌تواند هر چیزی باشد که پس از یک رفتار به کودک ارائه شود و او را تشویق کند تا آن رفتار را دوباره انجام دهد. در واقع، پاداش نوعی محرک برای تکرار رفتارهای مثبت است.

اولین باری که کودک شما می‌گوید «مامان» یا «بابا»، شما با لبخند زدن یا در آغوش گرفتن او، صحبت کردنش را تقویت می‌کنید. از خوشحالی در پوست خود نمی‌گنجید و کودک نیز این احساس را به‌خوبی درک می‌کند.

در مقابل، اولین باری که کودک از کابینت آشپزخانه بالا می‌رود و شیشه مربا را پیدا می‌کند، بالا رفتن از کابینت با لذت خوردن مربا تقویت می‌شود. در هر دو حالت، رفتار اولیه کودک با پیامد آن رفتار تقویت شده است.

1. انتخاب پاداش مناسب برای کودک

انتخاب یک پاداش مناسب برای رفتار شایسته کودک همیشه آسان نیست. باید مانند یک کارآگاه، با کمک هوش و کمی حدس، چیزی را پیدا کنید که واقعاً کودک را خوشحال می‌کند.

پیشنهاد ما این است که از یک کودک بزرگ‌تر بپرسید چه چیزهایی را دوست دارد. این کار اطلاعات ارزشمندی در اختیار شما قرار می‌دهد و انتخاب پاداش مناسب را آسان‌تر می‌کند.

• به پاداش‌ها تنوع ببخشید
  

  یکی از راهکارهای مؤثر برای حفظ جذابیت پاداش‌ها، متنوع کردن آن‌هاست تا ارزش و اثرگذاری خود را از دست ندهند.
  برای مثال، حامد از اینکه هر بار به جای خیس کردن شلوارش به توالت می‌رفت، یک حیوان پلاستیکی کوچک جایزه می‌گرفت، بسیار هیجان‌زده می‌شد. اما پس از چند هفته، علاقه او به این نوع اسباب‌بازی کاهش یافت.
  بهتر است از فهرستی از پاداش‌های مختلف استفاده کنید و هر بار یکی از آن‌ها را به کار ببرید. برای مثال:

• گاهی یک هدیه کوچک بدهید.
• گاهی یک برنامه تفریحی برای او ترتیب دهید.
• گاهی امتیاز یا حق ویژه‌ای به او بدهید.
  در صورت امکان، پاداش‌ها را متناسب با رفتاری که قصد تقویت آن را دارید انتخاب کنید تا اثر بیشتری داشته باشند.

• همیشه به قول خود عمل کنید
  

  یکی از مهم‌ترین اصول تشویق کودک، عمل کردن به وعده‌هاست.
  کودکان، به‌ویژه کودکان کم‌سن‌تر، نسبت به تأخیر یا اجرا نشدن پاداشی که به آن‌ها وعده داده شده بسیار حساس هستند.
  بنابراین:

• هرگز قولی ندهید که توان انجام آن را ندارید.
• پاداش وعده داده شده را با چیز دیگری جایگزین نکنید.
• پس از دادن قول، حتماً به آن عمل کنید.
  کودک باید مطمئن باشد که شما به وعده‌های خود پایبند هستید.

2. تغییر رفتار کودک نیازمند زمان است

تغییر رفتار یک کودک به زمان، صبر و استفاده صحیح از انگیزه‌ها نیاز دارد.

در مراحل ابتدایی، بهتر است برای هر پیشرفت کوچکی پاداش در نظر بگیرید و از پاداش برای شکل دادن رفتار جدید استفاده کنید. پس از تثبیت رفتار، نیاز به تقویت مداوم کمتر خواهد شد.

• نمونه‌ای از تأثیر پاداش در تغییر رفتار
  

  روشا دختری بود که دوست داشت همه کارها را از همان بار اول درست انجام دهد و از درخواست کمک می‌ترسید. هر زمان در انجام تکالیف با مشکل مواجه می‌شد، معمولاً گریه می‌کرد.
  برای کمک به او برنامه‌ای طراحی شد تا یاد بگیرد بدون گریه کردن برای حل مسئله تلاش کند و در صورت نیاز درخواست کمک داشته باشد.
  قرار شد هر بار که این رفتار را نشان می‌دهد، یک علامت مثبت دریافت کند. معلم او نیز در ثبت این علامت‌ها همکاری می‌کرد.
  هر روز عصر، روشا بر اساس تعداد علامت‌های مثبت خود پاداش دریافت می‌کرد. این پاداش‌ها شامل موارد زیر بودند:

• روبان
• گیره مو
• النگوهای پلاستیکی
• دوچرخه‌سواری با پدر بعد از شام
• زمان بیشتر برای مطالعه قبل از خواب
  در ابتدا حتی اگر چشمانش پر از اشک می‌شد اما گریه نمی‌کرد، پاداش می‌گرفت. اما در مراحل بعدی، این شرط نیز حذف شد.
  به‌تدریج تعداد علامت‌های مورد نیاز برای دریافت پاداش افزایش یافت و پاداش‌های روزانه به دو بار در هفته کاهش پیدا کرد.

• نتایج اجرای برنامه تشویقی
  

  تغییرات رفتار روشا چشمگیر بود.
  او:

• کمتر گریه می‌کرد.
• مدت بیشتری برای حل مسائل تلاش می‌کرد.
• در صورت نیاز، درخواست کمک می‌کرد.
• بیشتر لبخند می‌زد.
  پس از تثبیت این رفتارها، تعداد پاداش‌ها کمتر شد و معلم به جای گزارش‌های روزانه، گزارش‌های هفتگی به خانواده ارائه می‌داد.
  در نهایت حتی گزارش‌های هفتگی نیز حذف شدند، اما والدین او هنوز هم گاهی با پاداش‌های غیرمنتظره نشان می‌دهند که رفتار مثبتش را می‌بینند و برای آن ارزش قائل هستند.

• رفتار مورد انتظار را دقیق توضیح دهید
  

  تا حد امکان مشخص و شفاف توضیح دهید که کودک برای دریافت پاداش باید چه کاری انجام دهد.
  به جای اینکه بگویید:
  «مسئولیت‌پذیرتر باش.»
  بگویید:
  «لطفاً هر صبح رختخوابت را مرتب کن.»
  هرچه رفتار مورد انتظار دقیق‌تر باشد، احتمال موفقیت بیشتر خواهد بود.

• در ابتدای مسیر، پیشرفت‌های کوچک را پاداش دهید
  

  در مراحل ابتدایی، هر پیشرفت کوچکی باید سریع و بدون تأخیر تشویق شود.
  برای مثال، اگر هدف شما جمع کردن اسباب‌بازی‌هاست و کودک برای اولین بار فقط یکی از آن‌ها را سر جای خود می‌گذارد، می‌توانید یک پاداش کوچک و فوری به او بدهید.
  همچنین می‌توانید از روش‌های تصویری استفاده کنید؛ مانند:

• ستاره‌های تشویقی
• جدول امتیاز
• رنگ کردن بخشی از یک تصویر
• برچسب‌های تشویقی
  هرچه کودک کوچک‌تر باشد، این روش‌ها اثربخش‌تر خواهند بود.

• به‌تدریج شرایط دریافت پاداش را سخت‌تر کنید
  

  پس از اینکه کودک چند بار موفق شد رفتار مورد نظر را انجام دهد، می‌توانید معیار دریافت پاداش را کمی دشوارتر کنید.
  برای مثال:

• ابتدا با جمع کردن یک اسباب‌بازی پاداش بگیرد.
• سپس برای دریافت پاداش، دو یا سه اسباب‌بازی را جمع کند.
• بعد از آن، تمام اسباب‌بازی‌های خود را مرتب کند.
  البته این تغییرات باید تدریجی باشند و بیش از حد سریع انجام نشوند.
  اگر کودک در روزهای اول موفق نشد پاداش بگیرد، با آرامش به او بگویید:
  «متأسفم که امروز جایزه نگرفتی، اما فردا دوباره فرصت داری تلاش کنی.»

• پس از تثبیت رفتار، دفعات پاداش را کاهش دهید
  

  وقتی رفتار مطلوب به یک عادت تبدیل شد، به‌تدریج تعداد پاداش‌ها را کمتر کنید.
  برای مثال:
  «رفتار تو خیلی خوب شده و دیگر نیازی به جایزه‌های کوچک روزانه نداری. حالا می‌توانی آخر هفته یک جایزه بزرگ‌تر بگیری.»
  می‌توانید روند کاهش پاداش را به این شکل انجام دهید:

• یک روز در میان
• هر سه روز یک بار
• به‌صورت تصادفی و غیرمنتظره

• از پیامدهای طبیعی رفتارهای مثبت استفاده کنید
  

  رفتارهای تثبیت‌شده برای ادامه یافتن، به تقویت کمتری نیاز دارند. در این مرحله می‌توان از پیامدهای طبیعی رفتارهای مثبت استفاده کرد.
  برای مثال، اگر کودک هنگام صرف غذا مؤدبانه رفتار می‌کند، می‌توانید به او اجازه دهید رستوران مورد علاقه‌اش را انتخاب کند و توضیح دهید که این حق انتخاب به دلیل رفتار مناسب اوست.
  همچنین درباره رفتار خوب او صحبت کنید و دیگر اعضای خانواده را نیز تشویق کنید که رفتار مثبتش را مورد توجه قرار دهند.

3. جمع‌بندی

پاداش دادن یکی از مؤثرترین روش‌های تربیتی برای تقویت رفتارهای مثبت در کودکان است. انتخاب پاداش مناسب، تنوع در تشویق‌ها، پایبندی به وعده‌ها و افزایش تدریجی انتظارات، به کودک کمک می‌کند رفتارهای مطلوب را به عادت‌های پایدار تبدیل کند. مهم‌تر از همه اینکه در کنار پاداش‌های مادی، تحسین، توجه و تشویق کلامی والدین نیز نقش بسیار مهمی در رشد و تربیت کودک دارند.