آنچه در این متن میخوانیم:
- نادیده گرفتن سنجیده چیست؟
- چه رفتارهایی را میتوان نادیده گرفت؟
- چه رفتارهایی را نباید نادیده گرفت؟
- نادیده گرفتن چه زمانی مؤثرتر است؟
- نمونهای از تقویت ناخواسته رفتار کودک
- هنگام نادیده گرفتن چگونه رفتار کنیم؟
- جمعبندی
مقدمه
نادیده گرفتنِ آگاهانه و هدفمندِ رفتارهای نامطلوب، یکی از مؤثرترین روشها برای اصلاح رفتار کودکان است. بسیاری از والدین تصور میکنند اگر به رفتار اشتباه کودک واکنش نشان ندهند، در واقع هیچ اقدامی برای اصلاح او انجام ندادهاند. در حالی که در برخی موقعیتها، بیتوجهی سنجیده میتواند تأثیر چشمگیری در کاهش و حتی حذف رفتارهای آزاردهنده داشته باشد.
کودکان برای جلب توجه والدین حاضرند رفتارهای مختلفی انجام دهند. آنها به مرور یاد میگیرند چه رفتارهایی بیشترین واکنش را از پدر و مادر دریافت میکند. به همین دلیل ممکن است دقیقاً در زمانی که والدین مشغول صحبت تلفنی، پذیرایی از مهمان یا انجام کاری مهم هستند، رفتارهای نامناسبی از خود نشان دهند.
اگر والدین بتوانند برخی از این رفتارها را بهدرستی نادیده بگیرند، کودک متوجه میشود که از این طریق به هدف خود یعنی جلب توجه نمیرسد و به مرور آن رفتار کاهش پیدا میکند.
-
نادیده گرفتن سنجیده چیست؟
نادیده گرفتنِ سنجیده یعنی: بیتوجهیِ هدفمند به رفتارهای نامطلوب، در کنارِ توجه و تشویقِ رفتارهای مطلوب.
نادیده گرفتن رفتارهای نامطلوب نباید در خلاء انجام شود؛ برای رسیدن به نتیجه، حتماً باید این کار را با تشویقِ فعالانهی رفتارهای مطلوب همراه کنید. در غیر این صورت، تلاش شما بینتیجه خواهد ماند.
-
چه رفتارهایی را میتوان نادیده گرفت؟
پیش از استفاده از این روش، لازم است رفتارهای کودک را دستهبندی کنید و مشخص کنید کدام رفتارها قابل چشمپوشی هستند.
رفتارهایی که معمولاً میتوان نادیده گرفت عبارتاند از:
- نقزدنهای مکرر
- غرغر کردن
- جلب توجههای بیاهمیت
- برخی بداخلاقیهای جزئی
- شکایتهای مداوم بدون دلیل
-
چه رفتارهایی را نباید نادیده گرفت؟
اما یک استثنای حیاتی وجود دارد: رفتارهایی که سلامتِ خودِ کودک یا اطرافیان را تهدید میکنند، به هیچ عنوان نباید نادیده گرفته شوند؛ این موارد نیازمند مداخلهی فوری هستند.
-
رفتارهای خطرناک
مواردی مانند:
- دویدن به سمت خیابان
- دست زدن به وسایل برقی
- بازی با پریز برق
- پرت کردن اشیای سنگین
نیازمند مداخله فوری والدین هستند.
-
رفتارهای آسیبزننده
رفتارهایی مانند:
- کتک زدن
- گاز گرفتن
- آسیب رساندن به دیگران
- تخریب وسایل
نیز جزو رفتارهایی هستند که نباید با بیتوجهی مدیریت شوند.
-
قبل از شروع، توانایی خود را بسنجید
کلیدِ اصلیِ اثرگذاری در این روش، استمرار است. نادیده گرفتنِ رفتارهای نامطلوب نباید یک واکنشِ لحظهای یا مقطعی باشد؛ بلکه باید یک استراتژیِ مستمر باشد. برای اینکه تغییرِ واقعی در کودک ایجاد شود، شما باید تا لحظهی رسیدن به هدف، با قاطعیت بر تصمیم خود ایستادگی کنید. هرگونه واکنشِ ناگهانی در میانه راه، میتواند کلِ فرآیندِ اصلاحِ رفتار را با شکست مواجه کند.
اگر تصور میکنید پس از چند دقیقه تسلیم خواهید شد، بهتر است از ابتدا این روش را انتخاب نکنید؛ زیرا واکنشهای متناقض باعث تقویت بیشتر رفتار نامطلوب میشوند.
از خود بپرسید:
- بدترین اتفاقی که ممکن است رخ دهد چیست؟
- آیا توان تحمل آن را دارم؟
- آیا میتوانم واکنش نشان ندهم؟
-
نادیده گرفتن چه زمانی مؤثرتر است؟
این روش زمانی بیشترین تأثیر را دارد که رفتار نامطلوب قبلاً از طریق توجه والدین تقویت شده باشد.
برای مثال کودکی که با گریه و بدخلقی به خواسته خود میرسد، یاد گرفته است که این رفتار نتیجهبخش است. اگر والدین بهتدریج توجه خود را از این رفتار بردارند، احتمال کاهش آن بسیار بیشتر خواهد شد.
-
نمونهای از تقویت ناخواسته رفتار کودک
فرض کنید کودک شما در فروشگاه درخواست شکلات میکند.
شما با قاطعیت مخالفت میکنید، اما بلافاصله با موجی از گریه، جیغ و بداخلاقی روبرو میشوید. در این لحظهی بحرانی است که آزمونِ اصلیِ شما آغاز میشود. در نهایت برای آرام کردن او شکلات را میخرید.
وقتی با گریه یا لجبازی واکنشی نشان میدهید، در واقع آن رفتار را تشویق کردهاید. این یعنی کودک یاد میگیرد که برای رسیدن به خواستههایش باید بیشتر گریه کند و این چرخه، تکرارِ رفتارهای نامطلوب را بیشتر میکند.
-
هنگام نادیده گرفتن چگونه رفتار کنیم؟
اگر تصمیم گرفتید رفتاری را نادیده بگیرید، باید کاملاً در این کار جدی باشید.
-
واکنش کلامی نشان ندهید
از جملاتی مانند:
- بس کن
- ساکت باش
- دوباره شروع کردی؟
استفاده نکنید.
-
واکنش غیرکلامی هم نداشته باشید
فراموش نکنید که “توجه” همیشه با کلام نیست؛ حتی یک نگاهِ سنگین، یک اخمِ کوتاه یا حتی یک لبخند و تکان دادنِ سر نیز میتواند نوعی واکنش و توجه محسوب شود و پیامِ شما را مختل کند.
-
مشغول فعالیت دیگری شوید
در صورت امکان:
- اتاق را ترک کنید.
- کتاب بخوانید.
- با فرد دیگری صحبت کنید.
- به کار دیگری مشغول شوید.
-
انتظار داشته باشید رفتار موقتاً بدتر شود
یکی از مهمترین نکاتی که والدین باید بدانند این است که در روزهای ابتدایی ممکن است رفتار کودک شدیدتر شود.
روانشناسان این پدیده را «افزایش موقتی رفتار» مینامند.
کودک تلاش میکند توجهی را که قبلاً دریافت میکرد دوباره به دست آورد؛ بنابراین ممکن است:
- بلندتر گریه کند.
- بیشتر نق بزند.
- مدت بیشتری بداخلاقی کند.
در این مرحله نباید تسلیم شوید.
-
پیشرفت را ثبت کنید
بهتر است تعداد دفعات یا مدت زمان رفتار نامطلوب را یادداشت کنید.
برای مثال اگر کودک امروز ۱۰ دقیقه گریه کرده و فردا این زمان به ۸ دقیقه کاهش یافته است، نشانه پیشرفت محسوب میشود.
ثبت این تغییرات به والدین کمک میکند انگیزه بیشتری برای ادامه مسیر داشته باشند.
-
رفتارهای مثبت را تقویت کنید
نادیده گرفتنِ رفتارهای نامطلوب نباید به معنای بیتوجهیِ مطلق باشد؛ بلکه باید همزمان با آن، تمرکز و تشویقِ خود را بر رفتارهای مطلوبِ کودک معطوف کنید.
برای مثال:
- وقتی کودک گریه را متوقف کرد، او را تحسین کنید.
- زمانی که بهجای نقزدن مؤدبانه درخواستش را مطرح کرد، به او توجه نشان دهید.
- وقتی آرام و منطقی رفتار کرد، او را تشویق کنید.
-
تشویق رفتار مناسب خواهر و برادر
گاهی میتوانید در حضور کودک، رفتار مثبت خواهر یا برادر او را تحسین کنید.
برای مثال:
«خیلی خوشحالم که خواهرت موقع غذا خوردن مرتب روی صندلی نشسته است.»
این روش در بسیاری از مواقع باعث الگوبرداری کودک از رفتار مناسب میشود.
-
جمعبندی
در نهایت، نادیده گرفتنِ سنجیده، ابزاری قدرتمند در دستان والدین است که با صبر و استمرار، میتواند به شکلی مؤثر و پایدار، رفتارهای نامطلوب کودک را اصلاح کند. این روش زمانی نتیجهبخش خواهد بود که والدین با ثبات عمل کنند، رفتارهای خطرناک را از آن مستثنا بدانند و همزمان رفتارهای مثبت کودک را مورد توجه و تشویق قرار دهند.
به خاطر داشته باشید که تغییر رفتار زمانبر است. اگر در اجرای این روش صبور و ثابتقدم باشید، رفتارهای آزاردهنده کودک بهتدریج کم میشوند و جای خود را به رفتارهای مطلوب میدهند.
